विद्यार्थीको आवाजमा उठ्यो भेदभावरहित शिक्षाको सवाल

बिरगंज (पर्सा), १६ असोज 

“विद्यालय सबैका लागि हो” भन्ने सन्देशसहित पर्साका दुई स्थानीय तहका विद्यार्थीले समावेशी शिक्षा, सुरक्षित विद्यालय र बालअधिकारका सवाललाई सार्वजनिक बहसमा ल्याएका छन्। धोविनी र जगरनाथपुर गाउँपालिकामा आयोजित वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा विद्यार्थीहरूले विद्यालयमा देखिने विभेददेखि सुरक्षित र बालमैत्री सिकाइ वातावरणसम्मका विषयलाई आफ्नै दृष्टिकोणबाट उठाएका हुन्।

अकाउन्टेबिलिटी ल्याब नेपालको सहयोग तथा सामाजिक संस्था जिल्ला समन्वय समिति (SODCC) पर्साको आयोजना तथा सहकार्यमा धोविनी गाउँपालिकास्थित श्री अजिज मियाँ माध्यमिक विद्यालय र जगरनाथपुर गाउँपालिकास्थित श्री नेपाल राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालय, संठीमा ‘समावेशी शिक्षा र सुरक्षित विद्यालय’ विषयक वक्तृत्वकला प्रतियोगिता आयोजना गरिएको थियो।

प्रतियोगितामा विद्यार्थीहरूले शिक्षा विद्यालयमा उपस्थित हुने विषयमा मात्र सीमित नभएको धारणा राखे। उनीहरूका अनुसार हरेक बालबालिकाले सुरक्षित वातावरणमा समान अवसर, सम्मान र विभेदरहित रूपमा सिक्न पाउनु शिक्षाको आधारभूत अधिकार हो।

जात, लिंग, आर्थिक अवस्था, शारीरिक अवस्था वा अन्य कुनै आधारमा हुने विभेदले बालबालिकाको सिकाइ र सहभागितामा असर पार्ने भन्दै विद्यार्थीहरूले विद्यालयमा समान व्यवहारको आवश्यकता औंल्याए। यसले समावेशी शिक्षाको बहसलाई केवल नीतिगत विषय नभई विद्यार्थीले दैनिक विद्यालय जीवनमा अनुभव गर्ने व्यवहारसँग जोडेको छ।

सुरक्षित विद्यालयको अर्थ संरचनाभन्दा फराकिलो

वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा विद्यार्थीहरूले ‘सुरक्षित विद्यालय’को अर्थ भवन, कक्षा कोठा वा भौतिक संरचनाको सुरक्षामा मात्र सीमित नरहेको स्पष्ट पारे। उनीहरूका अनुसार विद्यालयमा बालबालिकाले डर, भेदभाव, हिंसा र अपमानबाट मुक्त भएर पढ्न पाउने वातावरण पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

यस दृष्टिले सुरक्षित विद्यालय निर्माणका लागि विद्यालय प्रशासन वा शिक्षकको प्रयास मात्र पर्याप्त नहुने विद्यार्थीहरूको धारणा थियो। स्थानीय सरकार, विद्यालय, शिक्षक, अभिभावक, समुदाय र स्वयं विद्यार्थीबीच सहकार्य आवश्यक रहेको उनीहरूले बताए।

विद्यार्थीले उठाएको यो सवालले विद्यालयमा बालअधिकार कार्यान्वयनलाई व्यवहारसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ। समान अवसरको कुरा गरिए पनि विद्यालयमा हुने सामाजिक, आर्थिक वा लैंगिक विभेदले बालबालिकाको सहभागिता र सिकाइमा प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले समावेशितालाई विद्यालयको दैनिक अभ्यासमै स्थापित गर्नुपर्ने उनीहरूको जोड थियो।

दुई स्थानीय तहमा विद्यार्थीको उत्साहजनक सहभागिता

धोविनी गाउँपालिकामा आयोजित प्रतियोगितामा रामशरण पटेल प्रथम, अब्दुल अन्सारी द्वितीय र नौसाद आलम तृतीय भए।

कार्यक्रममा अकाउन्टेबिलिटी ल्याब नेपालका दिपेश पटेल, धोविनी गाउँपालिकाका शिक्षा प्रमुख जितेन्द्र चौहान, SODCC पर्साका विशाल गुप्ता तथा विद्यालयका प्रधानाध्यापक जितेन्द्र रामलगायत शिक्षक, अभिभावक र विद्यार्थी गरी करिब १२० जनाको सहभागिता थियो।

त्यस्तै, जगरनाथपुर गाउँपालिकामा विभिन्न विद्यालयका विद्यार्थी सहभागी भए। प्रतियोगितामा श्री नेपाल राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालय, संठीकी काजल कुमारी प्रथम, श्री नेपाल राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालय, मसिहानीका राजकुमार साह द्वितीय र श्री नेपाल राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालय, संठीकी सेस्नी कुमारी तृतीय भए।

श्री नेपाल राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालय, जगरनाथपुरका नौसाद आलम र श्री नेपाल राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालय, संठी–मसिहानीकी अञ्जली कुमारीले सान्त्वना पुरस्कार प्राप्त गरे।

जगरनाथपुरमा आयोजित कार्यक्रममा श्री नेपाल राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालय संठी, श्री नेपाल राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालय मसिहानी र श्री नेपाल राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालय जगरनाथपुरका प्रधानाध्यापक तथा शिक्षकहरूको सहभागिता थियो। कार्यक्रममा जगरनाथपुर गाउँपालिकाका शिक्षा प्रमुख रविन्द्र प्रसाद यादव, SODCC पर्साका कार्यकारी निर्देशक रुपक पाण्डे, दुलार्चन साह, अजय पटेल, GIEN का प्रतिनिधि, अभिभावक तथा विद्यार्थी गरी करिब १३५ जनाको सहभागिता रहेको थियो।

भाषणभन्दा महत्वपूर्ण विद्यार्थीको सवाल

प्रतियोगिताको मुख्य उपलब्धि विद्यार्थीले पुरस्कार प्राप्त गर्नु मात्र नभई उनीहरूलाई आफ्ना अनुभव, विचार र सवाल सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत गर्ने अवसर प्राप्त हुनु रहेको आयोजकको भनाइ छ।

समावेशी शिक्षा र बालअधिकारका विषयमा विद्यार्थी आफैंले प्रश्न उठाउँदा विद्यालयको शैक्षिक वातावरण, सामाजिक व्यवहार र स्थानीय तहको जिम्मेवारीबारे संवादको आधार तयार हुने देखिन्छ। विशेषगरी ‘सबैका लागि शिक्षा’ भन्ने अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्न विद्यालयमा कसलाई अवसरबाट वञ्चित गरिँदैछ, कसले विभेदको अनुभव गरिरहेको छ र सुरक्षित वातावरण निर्माणका लागि के सुधार आवश्यक छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बन्न सक्छ।

आयोजकका अनुसार यस्ता गतिविधिले विद्यार्थीलाई आफ्ना अधिकारबारे जानकार बनाउनुका साथै समावेशी, सुरक्षित र समान विद्यालय निर्माणका लागि आवश्यक संवादको वातावरण तयार गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

विद्यार्थीले प्रतियोगितामा उठाएका सवालले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ—समावेशी शिक्षा केवल पाठ्यक्रम वा नीतिको विषय होइन, विद्यालयमा हरेक दिन अभ्यास गरिने समानता, सम्मान र सुरक्षाको विषय हो। त्यसैले विद्यार्थीका आवाजलाई प्रतियोगिताको मञ्चमै सीमित नराखी विद्यालयको नीति, व्यवहार र निर्णय प्रक्रियासँग जोड्न सके मात्रै ‘विद्यालय सबैका लागि’ भन्ने सन्देश व्यवहारमा रूपान्तरण हुन सक्छ।