एक्स्ट्रिम इनर्जी ड्रिंक’ को एक बट्टामा ९९ मिलिग्राम क्याफिन, के गर्दैछ नियामक निकाय?

काठमाडौं, २ कार्तिक
पानीको विकल्पजस्तै गरी प्यास मेटाउने पेयका रूपमा प्रचार गरिँदै आएको ‘एक्स्ट्रिम इनर्जी ड्रिंक’ को एउटा ३३० मिलिलिटरको बट्टामा ९९ मिलिग्राम क्याफिन रहेको पाइएको छ। एग्रो थाई फुड्स प्रालिले उत्पादन तथा बिक्री वितरण गर्दै आएको उक्त पेयको लेबलमा प्रतिएक सय मिलिलिटरमा ३० मिलिग्राम क्याफिन रहेको उल्लेख छ। यसअनुसार एउटा बट्टामा ९९ मिलिग्राम क्याफिन हुन्छ भने यसको मूल्य १४० रुपैयाँ तोकिएको छ।

क्याफिनयुक्त पेयलाई सामान्य प्यास मेटाउने पानीको विकल्पजस्तै प्रस्तुत गरिएपछि यसको विज्ञापन शैली, उपभोक्तालाई दिइने स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी र नियामक निकायको अनुगमनमाथि प्रश्न उठेको छ।

क्याफिनले केही समयका लागि सतर्कता बढाउन र थकान कम भएको अनुभूति गराउन सक्छ। तर, यसको प्रभाव सेवनको मात्रा, उमेर र व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक पर्न सक्छ। अत्यधिक क्याफिन सेवनले निद्रामा समस्या, बेचैनी, मुटुको धड्कन बढ्ने तथा रक्तचापमा असर पर्ने जोखिम रहन्छ। विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती महिला र क्याफिनप्रति संवेदनशील व्यक्तिले यसको सेवनमा सावधानी अपनाउनुपर्ने विज्ञहरूले बताउँदै आएका छन्।

विज्ञापनले सिर्जना गर्‍यो भ्रमको जोखिम

एक्स्ट्रिम इनर्जी ड्रिंकसम्बन्धी विवाद क्याफिनको मात्रामा मात्रै सीमित छैन। यसको प्रचारमा पेयलाई पानीको विकल्पका रूपमा बुझ्न सकिने सन्देश दिइएको विषयले समेत उपभोक्ता सुरक्षामाथि प्रश्न उठाएको छ।

पानी र क्याफिनयुक्त इनर्जी ड्रिंकको प्रकृति तथा उपयोग फरक हुने भएकाले दुवैलाई समान रूपमा प्रस्तुत गर्दा उपभोक्तामा भ्रम सिर्जना हुन सक्छ। आकर्षक विज्ञापनमार्फत पेयपदार्थलाई दैनिक जीवनशैलीसँग जोडेर प्रचार गर्ने प्रवृत्ति बढिरहेका बेला उत्पादनका वास्तविक विशेषता, त्यसमा रहेका पदार्थ र सेवन गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानीबारे स्पष्ट जानकारी दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

विशेषगरी बालबालिका तथा युवामाझ लक्षित हुने विज्ञापनमा स्वास्थ्य सुरक्षासम्बन्धी जानकारीलाई पर्याप्त प्राथमिकता दिइएको छ वा छैन भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण बनेको छ।

लेबल र उपभोक्ताको सूचनाको अधिकारमाथि प्रश्न

उत्पादनको बट्टामा सामग्रीसम्बन्धी विवरण अंग्रेजी भाषामा राखिएको विषयले पनि उपभोक्ताले सहज रूपमा जानकारी प्राप्त गर्न सक्ने अवस्थाबारे प्रश्न उठाएको छ। कम्पनीको सम्पर्क विवरण र क्युआर कोडबाट उपलब्ध हुने जानकारी पर्याप्त छ वा छैन भन्ने विषयसमेत स्पष्ट हुन आवश्यक छ।

उपभोक्ताले उत्पादनमा कुन पदार्थ कति मात्रामा समावेश छ, त्यसको सेवन गर्दा के-कस्ता सावधानी अपनाउनुपर्छ र कसका लागि सेवन उपयुक्त नहुन सक्छ भन्ने जानकारी बुझ्न सक्ने व्यवस्था हुनुपर्छ। आकर्षक विज्ञापनका आधारमा मात्रै उपभोक्ताले आफ्नो सेवनसम्बन्धी निर्णय लिनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुनु हुँदैन।

के गर्दैछ नियामक निकाय?

खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागको जिम्मेवारी खाद्य पदार्थको गुणस्तर, सुरक्षा र प्रचलित मापदण्डको पालना अनुगमन गर्नु हो। तर, एक्स्ट्रिम इनर्जी ड्रिंकको लेबल, क्याफिनको मात्रा र विज्ञापनसम्बन्धी दाबीबारे विभागको आधिकारिक धारणा तथा अनुगमनको अवस्था स्पष्ट हुन आवश्यक देखिएको छ।

उत्पादन बजारमा बिक्री भइरहेको वा नियामकीय प्रक्रियाबाट स्वीकृत भएको आधारमा मात्रै त्यसलाई सबै उमेर र स्वास्थ्य अवस्थाका व्यक्तिका लागि उपयुक्त मान्न सकिँदैन। त्यसैले उत्पादनमा रहेको क्याफिनको मात्रा प्रचलित मापदण्डअनुरूप छ वा छैन, लेबलमा आवश्यक जानकारी तथा चेतावनी समावेश गरिएको छ वा छैन र विज्ञापनले उपभोक्तालाई भ्रममा पार्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ वा छैन भन्ने विषयमा तथ्यमा आधारित अनुगमन आवश्यक छ।

यसका लागि सम्बन्धित नियामक निकायले उत्पादनको गुणस्तर, लेबलमा उल्लेखित विवरण र प्रचार सामग्रीको समीक्षा गरी आफ्नो धारणा सार्वजनिक गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

उपभोक्ता अधिकारका दृष्टिले उत्पादकले उत्पादनको प्रकृति, सामग्री र सेवनसम्बन्धी सावधानीबारे स्पष्ट जानकारी उपलब्ध गराउनु आवश्यक हुन्छ। विज्ञापनको आकर्षणभन्दा उपभोक्ताको स्वास्थ्य, सुरक्षा र सही सूचना प्राप्त गर्ने अधिकारलाई प्राथमिकता दिनु नै जिम्मेवार उत्पादन तथा बजार नियमनको आधार हुनुपर्छ।